Patlamadan Korunma Dökümanında Gaz ve Sıvıların Yayılma Hızlarının Hesaplanması

Özet

Kimyasal tesis kaza türlerinden patlama, tesiste maliyetli ve ölümlü kazalara sebep olmaktadır. Patlama nedenlerinden en etkili olanı gaz ve buhar patlamasıdır. Tesiste oluşabilecek muhtemel tehlikeli bölgelerin tespit edilmesi için yapılması gereken; proseste kullanılan gaz ve sıvı fazlardaki kimyasal maddelerin patlamaya sebep olacak fiziksel özelliklerinin belirlenmesi ve tesisteki yayılma kaynağının tespitidir.

Bu amaçla, patlamaya sebep olacak gaz ve sıvı kimyasalların, tehlike arz edecek bir forma ulaşmaları için, belirli hızlarının ve debilerinin önceden tespit edilmesi ve buna göre tesisin optimize edilmesi gereklidir. Bu çalışmada bir tesiste tehlike arz eden gaz ve sıvı kimyasalların akış hızları, yayınım hızları, gaz ve sıvı hacimsel debileri, kritik basınç ve kritik sıcaklık değerlerinin teorik olarak saptanmasına ilişkin veriler derlenmiştir. Bu veriler ışığında endüstriyel bir tesis için sınırlamalar belirlenerek, oluşabilecek patlama ve yangın gibi tehlikelerin oluşma ihtimali formalize edilebilir özellik kazanacaktır. 

1.     Giriş

Kimya sanayi olmak üzere birçok sanayi kolunda, Proses Endüstrisi etkin şekilde kullanılmaktadır. Teknolojinin gelişimi, daha karmaşık endüstriyel proseslerin kullanımının artması ile yeni tehlikeleri ortaya çıkarmıştır ve bu karmaşık süreçler,
karmaşık güvenlik tedibirlerini gerektirmektedir. Kimya sanayinde güvenliğin arttırılması ve uygulanması gelişimi kısıtlamaktadır. Verimli bir proses güvenliği yönetimi endüstrimiz için bir seçim değil, bir zorunluluktur. Proses
güvenliği, büyük endüstiriyel kazaların önlenmesi amacıyla yapılan süreç yönetimidir. Genellikle kimyasal tesisler çeşitli riskler içermektedir. Tesiste çalışan işçiler, yangın, patlama, reaktivite ve toksik tehlikeler ile karşı karşıyadır. Bu tehlikeler bazen bir felakete sebep olabilmektedir. Bu risklerin ortadan kaldırılması mümkün olmayabilir ancak bu risklerin kabul edilebilir seviyeye indirilmesi gerekmektedir (Daniel A. Crowl, 2002).

Yanıcı ve zehirli maddelerle yapılan çalışmalar, çevreye ve insana zarar verecek riskler barındırmaktadır. Çizelge 1’de gösterildiği gibi en yaygın kaza türleri karşılaştırıldığında, kimyasal tesislerde yangın meydana gelme olasılığı yüksek, patlamanın meydana gelme olasılığı ise yangın olasılığına göre daha düşük ancak patlamanın yarattığı ekonomik kayıp ihtimali en fazladır (Kletz, 2011).

Çizelge
1. Tesislerdeki kaza türleri

2.   Patlayıcı Gaz ve Buharların Yayılması

Patlayıcı gaz ortamı sadece yanıcı gaz veya buharın hava ile birlikte mevcut olması halinde oluşabileceği için, bu yanıcı maddelerin ortamda mevcut olmasının mümkün olup olmadığına karar verilmesi gerekir. Genel olarak, bu gazlar ve buharlar tamamen kapatılmış veya atmosfere açık havuz şeklindeki proseslerde bulunur. Proses tesisinde, yanıcı bir atmosferin nerede mevcut olabileceğinin veya prosesten yayılan yanıcı maddelerin nerede yanıcı atmosfer meydana getirebileceğinin belirlenmesi önemlidir. 

Proses teçhizatının her elemanı (tank, pompa, boru hattı, kap, vb.) potansiyel bir yanıcı madde yayılım kaynağı olarak düşünülmelidir. Eğer bir elemanın yanıcı madde ihtiva ettiği öngörülmüyorsa, etrafında tehlikeli bölge oluşturması mümkün değildir. Aynı durum, yanıcı madde ihtiva eden fakat bunu atmosfere yayamayan elemanlar için de geçerlidir.

Proses teçhizatının atmosfere yanıcı madde yayabileceği tesbit edilirse; her şeyden önce yayılmanın sıklığı ve süresi tayin edilerek, tariflere göre yayılma derecesinin belirlenmesi gerekir. Bölge sınıflandırması yapılırken,
kapalı proses sistemlerinin bazı bölümlerinin ara sıra açılmasının (filtre değiştirme veya dökme malzeme doldurma) yayılma kaynağı olarak düşünülmesi gerekmektedir. Bu prosedür ile her yayılım “sürekli”, “ana” veya “tali” olarak
derecelendirilmelidir. 

Yayılmanın derecesi tayin edildikten sonra, yayılma hızı ve bölgenin yayılma sınırlarını etkileyen diğer faktörler belirlenmelidir. Eğer yayılması söz konusu olan yanıcı kimyasalın toplam miktarı az ise (lâboratuvar vb.) bu bölge için sınıflandırma prosedürünün kullanılması uygun olmaz. Ateşlemeli ısıtıcılar, fırınlar, kazanlar, gaz türbinleri gibi içinde yanıcı malzeme yakılan proses teçhizatının bölge sınıflandırmasında; tahliye çevrimi, başlatma ve kapatma şartları dikkate alınmalıdır.

Sıvı sıcaklığı, parlama noktasının altında bile olsa sıvı sızıntılarından oluşan sisler (buğular) yanıcı olabilirler. Dolayısıyla sis bulutlarının meydana gelmesini önlemek önemlidir. Patlayıcı gaz ve buhar atmosferinin oluşmasına sebep olabilecek şekilde, gazın, buharın ve sıvının prosesten boşaldığı nokta ya da yer yayılım kaynağıdır.

Kimyasalların atmosfere yayılması farklı şekillerde meydana gelmektedir. Yayılma kaynaklarından yayılan gaz ve buharın yayılım türleri Şekil 3’de verilmiştir. Yayılım proseslerde kullanılan ekipmanların kullanım şekline göre de farklılık göstermektedir. Yayılma kaynağının birden fazla yayılma şeklinde olduğu gözardı edilmemelidir. 

Tehlikeli bölge türünün belirlenmenin temel unsurları, yayılım kaynaklarının ve yayılma derecelerinin belirlenmesidir.

Şekil 1. : Kaynaktan yayılım türleri

3   Yayılma Kaynaklarının Değerlendirilmesi

Yayılma kaynağının sınıflandırılması doğru yapılmalıdır. Bazı durumlarda prosesde yayılma kaynağını ayırt etmek güç olmaktadır. Mühendislik tecrübesi, bilgi ve birikime göre en yakın sınıflandırma yapılmalıdır. En uygun yöntem; prosesteki ekipmanın düzenli olarak izlenmesi, bakımının yapılması, bakımdan sonra yayılma sıklığına ve süresine göre karar verilmesidir.

4  Yayılma Formları

Herhangi bir yayılma özelliği; yanıcı maddenin fiziksel haline, sıcaklığına ve basıncına bağlıdır. Fiziksel hal şunları içermektedir;

–           Yüksek sıcaklık ve basınçta gaz,

–           Sıvılaştırılmış gaz,

–           Yanıcı buhar yayılımlı sıvı

Boru bağlantıları, pompalar, komprasörler ve vanalar gibi proses elemanlarından kaynaklanan yayılımlar genelllikle düşük bir akış hızı ile başlar. Fakat yayılım durudurulmazsa, kaynaktaki aşınma (erezyon) yayılımın hızını ve sonucunda da zararın derecesini arttırır.

5     Yayılma Hızının Hesaplanması

Hesaplamada kullanılan denklemler yanıcı sıvılar ve gazlar için yaklaşık değer vermektedir.Yayılma hızlarının hassas olması için, yayılma kaynaklarının yayılma açıklığındaki sıvı ya da gazların vizkozitesi incelenmelidir. Yanıcı maddenin yayıldığı açıklık uzunsa, vizkozite önemli ölçüde yayılma hızını azaltır. Açıklıkların karakteristik özelliklerine, türbülansa ve viskositeye bağlı olarak yüzey basınç katsayısı; düzenli akışın sağladığı açıklıklarda 0,99 düzensiz acıklıklarda ise 0,75 alınabilir.

5.1  Sıvılar

Sıcaklığı,çevre sıcaklığı ile dengede olan sıvı, yüzeyi üzerinde bir buhar katmanı oluşturacaktır. Bu buharın kapalı bir kapta oluşturduğu basınç, buhar basıncıdır.Buharlaşma ile oluşan buhar bulutunun büyüklüğü, sıvının özelliklerine ve ortam ısısındaki buhar basıncına bağlıdır (Hill, 1998).

5.1.1 Sıvıların Yayılma Hızı

Sıvılar endüstriyel tesislerde tanklarda depolanır,  borular ve ekipmanlar sayesinde proseste yaygın bir şekilde dolaşması sağlanır. Sıvı, bir delik ya da kırık borudan çevreye yayıldığında havuz ya da akış oluşturur ve ardından buharlaşır. Bu durumda çevre sıcaklığına ve basıncına bağlı olarak proseste ve çevrede oluşabilecek tehlikenin seviyesi
değişmektedir. Tehlikenin seviyesini tahmin edebilmek için sıvı akış hızı analiz edilmelidir.  

5.1.1.1.  Sıvı Tankı Üzerindeki Açıklıktan Sıvı Akışı

Belirli bir seviyeye kadar sıvı dolu olan tankta, sıvının herhangi bir noktasında mutlak basınç oluşmaktadır. Bu basınç belirli bir değer ya da atmosfer basıncında sabit tutulmaktadır. Tankta sıvı sızıntısı oluştuğunda, vakum olmaması için gaz girişi sağlayan ekipmanlar uygun konumda bulunmalı ve tankta sıvılaştırılmış gaz olması durumunda ise sıvı-gaz dengesinin sağlanması için sabit bir basınç ortamı sağlanmalıdır.

Basınçlı veya kriyojenik depolama tankının sıvı kısmında delinme ya da buhar kısmında delinme ile ilgili iki farklı durum tespit edilmiştir.

İçindeki sıvının yoğunluğu  olan kapalı tankta, sıvı seviyesinin h kadar altında bir delik bulunmaktadır (Şekil 4.). Sıvının üzerimdeki havanın basıncı P’dir. Bu durumda sıvının yayılma hızı Eşitlik (1) de verilmiştir.

Sıvı boru hattı üzerindeki delik arızası tesisat üzerinde ki flanş ve vanalar zamanla yıpranması contaların eskimesi özelliğini kaybetmesiyle de beklenmeyen arızalar meydana gelmektedir.

Tesisatta veya tankta meydana gelen beklenmeyen arızalar sonucu sıvı yayılması, tesisatta veya tanktaki sıvı seviyesinin arızanın meydana geldiği delik seviyesinin altına düşene kadar devam etmektedir.

Sıvı aşağıya doğru ilerledikçe kütle yayım hızı düşer, herhangi bir t anındaki boşaltma hızı Eşitlik (2);

5.1.1.2.     Buharlaşan Sıvı Havuzlarda Buharlaşma Hızı

Havuzlarda buharlaşma, sıvı dökülmesi ve yanıcı sıvınındepolandığı açık kaplarda gerçekleşmektedir. Havuzlarda buharlaşma prosesi, ince yüzey dökülmeleri için geçerlidir ve sıvı dökülmesi sonucu zeminde oluşan yüzeyler için kullanılmaktadır. 

Sıvı; zeminden, atmosferden, güneş ışınlarından ısı alarak buharlaşır. Buharlaşma genellikle zeminden ısı transferiyle olmaktadır. Dökülen sıvının kaynama noktası ortam sıcaklığından düşük ise havuzda buharlaşma meydana gelmemektedir. 

Aşağıdaki değerlendirmeler dikkate alınarak hesap yapılmalıdır;

–         Havuzun sıcaklığı çevre sıçaklığında olmalı, faz değişimi olmamalıdır

–         Felaket sonucu dökülen sıvıların buharlaşmasında bu analiz yapılmaz

–         Havuzun 1 cm derinliği dikkate alınarak düz bir yüzey ve sınırlandırılmış çevresel ısı faktörleri
buharlaşmaya sebep olduğu durumlar değerlendirilir (IEC 60079-10-1, 2014).

Buharlaşma hızı Eşitlik (3);

5.1.2.     Gazlar

Gaz yayılımı, yayılım sırasındaki basınca bağlı olarak atmosferde gaz püskürtmesi veya gaz bulutu oluşturmaktadır (Çengel, 1997). Soğuk ortam şartlarında, havadan daha az yoğun gazların düşük hızdaki yayılımları yukarı doğru, havadan daha yoğun gazlar ise zemin seviyesinde ya da çukurlarda toplanmaktadır (Hill, 1998).

Yüksek basınçlı yayılımlar ilk olarak, etrafındaki hava ile türbülansa girerek karışır ve havada yüksek basınçta genişlemeden dolayı bir termodinamik etki görülebilir. Gaz kaynaktan uzaklaştıkça genişler ve soğur ve ilk başta havadan daha ağırmış gibi görünür. Fakat Joule-Thomson etkisinden dolayı oluşan soğuma sonunda hava tarafından sağlanan ısı ile kompanse edilir.
Sonuçta oluşan gaz bulutu “neutrally buoyant” olur. Havadan ağır halden “neutrally buoyant” davranışa geçiş, yayılımın özelliğine bağlı olarak herhangi bir anda gerçekleşir ve bulut LEL (alt patlama sınır değeri)’nin altına kadar seyretme gerçekleşmektedir.

5.1.1.1.     Gazların Yayınım Hızı

Basınçlı gaz, prosesin boru hatlarında ve depolandığı tanklarda bulunmaktadır. Sıvı kimyasalın buharlaşması tankların üst kısmında gaz birikmesi meydana getirmektedir. Tank yada boru hattında bir delik açılması gazın püskürmesine sebep olmaktadır (Raymond A. Serway, 2000).

Bir gaz sıvı sistemi için, belirli bir sıcaklık ve basınç değerinin üstünde sıvı ve buhar faz birbirinden ayırt edilemez durumda olmaktadır. Bu noktaya kritik nokta denir. Gazın bulunduğu kap içindeki basınç, kritik basınç daha yüksek ise salınan gazın hızı boğulan özellik göstermektedir.
Kritik basıncın endüstriyel proseslerde düşük olduğu dikkate alınmalıdır.

Tipik bir gaz için, 1,25 ile 1,5 ve kritik  oranına,  aralığı değerleri 6 no’lu eşitlik kullanılarak yaklaşık olarak 2 olarak hesaplanır. Tank basıncı üzerinde yaklaşık iki kat atmosferik basınç kalırsa, gaz salım hızı boğuk veya kritik olmaktadır. 

 

Mükemmel gazlarda sıkıştırma faktörü Z=1 dir. Gercek gazlarda ise sıkıştırma faktörü 1 den büyük ve küçük olabilir. Z, 1 den ne kadar uzaklaşırsa mükemmel gaz değerlerinden sapma olur.

Sonuç

Kimyasal proses güvenliğinde; kullanılan yanıcı ve patlayıcı maddelerin fiziksel özelliklerinin değerlendirilmesi, oluşabilecek muhtemel gaz patlamalarının karakteristik özelliklerinin tespiti için önemlidir. Endüstriyel bir tesiste mevcut bulunan sıvı ve gaz fazlardaki patlayıcı ve yanıcı maddelerin sıvı ve gaz yayınım hızları, kütlesel ve hacimsel akış debileri, buharlaşma hızları vb. parametreler hesaplanması suretiyle elde edilen veriler ışığında proses güvenliği kolaylıkla optimize edilebilmektedir.

Kaynakça

1.   Daniel A. Crowl, J. F. (2002). Chemical Process Safety Fundamentals with Applications. New Jersey: Upper Saddle River.

2. Dr. Yunus CENGEL, D. M. (1997). Mühendislik Yaklaşımıyla Termodinamik.

3. Hill, J. (1998). ElectricaI Installations in Hazardous Areas . Boston: Butterworth-Heinemann .

4. IEC 60079-10-1. (2005, 07 11). Explosive atmospheres – Part 10-1: Classification of areas – Explosive gas atmospheres, 52-89. IEC – CENELEC.

5. Inc, M. (1998). Damage Losses in the Hydrocarbon-Chemical Industries. New York.

6. Industries, L. P.-C. (1998). Large Property Damage Losses in the Hydrocarbon-Chemical Industries. New York: J & H Marsh & McLennan Inc.

7. Kletz, T. A. (2011). Eliminating Potential Process Hazards. Loughborough: University of Technology.

8. Raymond A. Serway, R. B. (2000). Physıcs For Scientists End Engineers With Modern Physıcs . Saunders College Puplishing.